Opis wyglądu Występowanie Odżywianie Rozmnażanie Znaczenie gospodarcze Ochrona Ciekawostki Nazwy w językach obcych
Brosma (łac. Brosme brosme) to gatunek stosunkowo dużej ryby morskiej z rodziny dorszowatych. Występuje w północnej części Oceanu Atlantyckiego oraz w morzach północnej Europy i Ameryki.
Ciało brosmy jest wydłużone, pokryte grubą skórą z niewielkimi łuskami, osiągające do 120 cm długości całkowitej, zazwyczaj około 50 cm. Maksymalna odnotowana masa ciała wynosiła 30 kg, przeciętnie 2-10 kg. Ubarwienie ciała zmienne, na grzbiecie ciemnoczerwonobrązowe lub ciemnozielonobrązowe, na brzuchu jaśniejsze. Płetwy odbytowa i grzbietowa z charakterystyczną biało obrzeżoną czarną krawędzią zewnętrzną. Brosmy żywią się skorupiakami, miękkoodwłokowcami, rakowcami, rozgwiazdami, mniejszymi rybami a także śluzicami. Same stanowią pokarm fok i większych ryb drapieżnych. Jest rybą denną, bytującą nad skalistym, żwirowym lub kamienistym dnem, na głębokościach od 18 do 1000 m, w wodach o temperaturze 0–12°C. Brosma jest wykorzystywana gospodarczo - ze względu na charakterystyczny smak mięsa jest jedną z lubianych europejskich ryb konsumpcyjnych.
| Domena: | eukarionty |
| Królestwo: | zwierzęta |
| Typ: | strunowce |
| Podtyp: | kręgowce |
| Gromada: | promieniopłetwe |
| Nadrząd: | pseudokolcopłetwe |
| Rząd: | dorszokształtne |
| Rodzina: | dorszowate |
| Podrodzina: | Lotinae |
| Rodzaj: | Brosme |
| Gatunek: | brosma |
Ciało brosmy jest wydłużone, owalne w przekroju poprzecznym. Głowa stosunkowo mała - o niezbyt wydatnym pysku i z charakterystycznym wąsikiem (barbel) na podbródku, którego długość jest równa średnicy oka. Usta umiarkowanie duże, szczęka górna może być nieco wysunięta względem dolnej lub obie równe.
Ryba ma jednolitą, długą płetwę grzbietową, która rozciąga się od okolic płetw piersiowych aż praktycznie do ogona. Analogicznie - posiada długą, wydłużoną płetwę odbytową, także ciągnącą się aż do nasady płetwy ogonowej. Obie te płetwy - grzbietowa i odbytowa - są połączone u nasady z płetwą ogonową, choć oddzielone głęboką wcięciem, dzięki czemu płetwy nadal są wyraźnie odrębne. Płetwa ogonowa ma kształt zaokrąglony. Płetwy piersiowe są krótkie. Płetwy brzuszne (jelitowe) mają umiarkowaną długość. Linia boczna jest obecna i - podobnie jak u dorsza - wyraźna; w połowie ciała wygięta. Skóra pokryta jest drobnymi, przylegającymi łuskami. Układ wewnętrzny typowy dla ryb z rzędu dorszokształtnych - kręgosłup złożony z 64–67 kręgów.
Ubarwienie brosmy jest zróżnicowane - na grzbiecie i górnej części ciała zmienia się od ciemnego brązowawoszarego, przez ciemnoczerwonobrązowy lub zielonkawobrązowy, boki przechodzą w jaśniejsze odcienie, a brzuch jest znacznie jaśniejszy, zwykle biały lub jasnoszary. Płetwy grzbietowa i odbytowa mają charakterystyczny – ciemny margines, obramowany cienką, białą krawędzią - jedną z cech charakterystycznych dla tego gatunku. Młode osobniki często wyróżniają się obecnością około sześciu poprzecznych, żółtych pasów na bokach ciała. W miarę dorastania te pasy zanikają, a u starszych osobników dominują stonowane, jednolite barwy. Barbel (wąsik) na podbródku to inna, ważna cecha rozpoznawcza - znajduje się wyłącznie tam, brosma nie ma wąsa nad pyskiem.
Brosma może osiągać maksymalnie około 120 cm długości całkowitej. Typowa długość to około 50–95 cm, często spotykane przez wędkarzy osobniki mają około 70 cm. Masa ciała zazwyczaj mieści się w granicach 2–10 kg, choć odnotowano osobniki o masie sięgającej 30 kg.
Dzięki zwartej, wydłużonej sylwetce, ciągłym płetwom i niedużej głowie brosma jest dobrze przystosowana do życia przy skalnym dnie w chłodnych, głębokich wodach.
Orientacyjna mapa występowania gatunku ryby: Brosma (łac. Brosme brosme)
Brosma występuje po obu stronach północnego Atlantyku, obejmując zarówno jego część północno-wschodnią, jak i północno-zachodnią. We wschodniej części oceanu zasiedla wody wokół Islandii, Wysp Owczych, Svalbardu oraz wybrzeży Norwegii - także tych arktycznych, sięgających obszarów Morza Barentsa. Spotykana jest również u wybrzeży Szkocji, Irlandii, na północy Wysp Brytyjskich oraz w północnych partiach Morza Północnego. W części zachodniej zasięg obejmuje wody Ameryki Północnej - od rejonów New Jersey i Cape Cod na południu, przez Zatokę Maine, po wody wokół Nowej Fundlandii i Labradoru, a także fragmenty zachodniego wybrzeża Grenlandii, gdzie jednak występuje rzadko. Największe zagęszczenia w zachodnim Atlantyku odnotowano w regionie Gulf of Maine oraz na południowej części Scotian Shelf.
Gatunek ten jest rybą wybitnie denną i preferuje chłodne, ciemne, głębokie wody strefy szelfu oraz stoku kontynentalnego. Najczęściej spotyka się ją w przedziale głębokości 150–450 metrów, choć w zachodniej części Atlantyku bywa znajdowana od kilkunastu metrów aż po ponad 500 metrów głębokości, a w pojedynczych przypadkach nawet do około 1000 metrów. Brosma wybiera przede wszystkim podłoża twarde - skaliste, kamieniste lub żwirowe - unikając dna piaszczystego czy mulistego. Często bytuje w okolicach podwodnych grzbietów, stromych zboczy, progów i innych struktur dna, które zapewniają kryjówki oraz obfitość pokarmu. Wody, które zamieszkuje, mają zwykle temperaturę od 2 do 12°C, przy czym najczęściej obserwuje się brosmę w zakresie 6–10°C.
Brosma kryjąca się pod skałą przy dnie.
Zdjęcie: Deepwater Canyons 2012 Expedition, NOAA-OER/BOEM. Domena publiczna - https://www.usgs.gov/
Choć jej występowanie geograficzne wydaje się rozległe, rzeczywisty zasięg ekologiczny brosmy jest bardziej punktowy, uzależniony od specyficznego typu podłoża i głębokości. Dlatego populacje tworzą wyraźne centra zagęszczenia, jak wokół Islandii, na stokach Norwegii i Svalbardu czy w Gulf of Maine. W wielu innych rejonach Atlantyku, mimo sprzyjających temperatur, brosma występuje jedynie sporadycznie z uwagi na brak odpowiednich warunków dennych. Jest również gatunkiem raczej osiadłym - w przeciwieństwie do wielu pelagicznych dorszowatych nie tworzy dalekosiężnych migracji, choć lokalnie może przemieszczać się w obrębie stoków i grzbietów kontynentalnych w poszukiwaniu odpowiednich siedlisk lub źródeł pokarmu.
Brosma jest rybą zdecydowanie bentosową i drapieżną, wyspecjalizowaną w żerowaniu w bezpośrednim sąsiedztwie dna morskiego. Jej dieta opiera się przede wszystkim na różnorodnych bezkręgowcach dennnych, spośród których najważniejszą rolę pełnią skorupiaki - zwłaszcza krewetki, kraby oraz inne wąsonogi i równonogi - oraz mięczaki, takie jak małże i ślimaki. W żołądkach brosm często stwierdza się również inne organizmy przydenne, w tym przede wszystkim śluzice oraz szkarłupnie (np. rozgwiazdy), co odzwierciedla ich oportunistyczny charakter żerowania. W warunkach sprzyjających dostępności brosma poluje również na drobne ryby denne, w tym małe flądrokształtne oraz inne gatunki zamieszkujące skaliste i twarde podłoża.
Strategia pokarmowa brosmy wynika z jej siedlisk i biologii. Ryba ta porusza się stosunkowo powoli i preferuje twarde dna - skaliste, żwirowe lub kamieniste - których struktura dostarcza kryjówek dla drobnych organizmów bentosowych. Brosma żeruje głównie poprzez aktywne przeszukiwanie podłoża i zagłębień między kamieniami, gdzie znajdują się jej najczęstsze ofiary. Tryb życia w głębszych, chłodniejszych wodach czyni ją przystosowaną do żerowania w warunkach ograniczonego światła poprzez posiadania barbela - małego wąsika na podbródku - który wykorzystuje do wyszukiwania czy też wyczuwania ofiar, co wspiera jej bentosowy styl polowania. Badania zawartości żołądków potwierdzają dominację bezkręgowców, choć ich szczegółowa identyfikacja bywa utrudniona, ponieważ u wielu osobników żołądek wypróżnia się się podczas połowu, co uniemożliwia precyzyjne określenie składu pokarmowego.
Brosma zajmuje w łańcuchu pokarmowym pozycję średniego lub wyższego drapieżnika o poziomie troficznym zbliżonym do 3,9–4,0. Oznacza to, że odgrywa istotną rolę w regulowaniu populacji szerokiej gamy bentosowych bezkręgowców i małych ryb. Jednocześnie sama może stanowić pokarm dla dużych drapieżników morskich, takich jak większe ryby drapieżne, rekiny, płaszczki oraz niektóre gatunki ssaków morskich, w tym foki. Ten dwukierunkowy udział w sieci troficznej sprawia, że brosma jest ważnym elementem ekologii północnoatlantyckich ekosystemów dennych.
Brosma osiąga dojrzałość płciową stosunkowo późno - samce i samice przystępują do rozrodu zazwyczaj dopiero przy długości ciała 40–50 cm, co odpowiada wiekowi około 8–10 lat. Tarło ma charakter sezonowy i przypada głównie na okres od kwietnia do lipca, choć w zależności od populacji może rozpocząć się nieco wcześniej lub później. Rozród odbywa się przede wszystkim na znacznych głębokościach, zwykle od 100 do 200 m, choć według różnych źródeł brosmy mogą trzeć się zarówno płycej - na 40–50 m - jak i głębiej, aż do 200–500 m, szczególnie na głównych tarliskach północnoatlantyckich. Temperatura wody podczas tarła mieści się zazwyczaj w zakresie 6–9°C.
Najważniejsze europejskie tarliska brosmy znajdują się na wodach północno-zachodnich i północnych wybrzeży Szkocji, na południowy zachód od Islandii, a także wokół Wysp Owczych. Koncentracje tarłowe występują również u wybrzeży Norwegii i na obszarach szelfowych Atlantyku zachodniego, m.in. w Gulf of Maine, gdzie niektóre populacje mogą trzeć się wyjątkowo płytko, nawet powyżej 50 m, a sporadyczne przypadki tarła notowano także blisko brzegu (Cape Cod, Provincetown Harbor).
Brosma jest gatunkiem o dużej płodności: samica składa przeciętnie około 2 milionów jaj, a w niektórych populacjach - zwłaszcza islandzkich i norweskich - odnotowano 2–3 miliony ziaren ikry. Jaja są pelagiczne, sferyczne, o średnicy 1,3–1,5 mm, gładkie, unoszące się w toni wodnej. Charakterystyczną cechą jest pomarańczowe lub czerwone zabarwienie kulki tłuszczowej (oil globule). Rozwój zarodkowy trwa około 10 dni przy niskiej temperaturze wody.
Larwy tuż po wylęgu mierzą 4–5 mm, mają wydłużony woreczek żółtkowy oraz planktoniczny tryb życia. W okresie larwalnym obserwuje się charakterystyczne rozmieszczenie melanoforów na głowie, tułowiu i ogonie oraz pigmentację w rejonie urostyle, co wykorzystywano w dawnych badaniach systematycznych. Larwy występują w planktonie od kwietnia do sierpnia, z maksimum liczebności w miesiącach letnich, co odpowiada sezonowości tarła. Postlarwy stopniowo rozwijają promienie płetw brzusznych - trzy pierwsze pojawiają się przy długości ok. 6,8 mm, czwarty przy 12,5 mm, a piąty dopiero przy 21 mm - po czym młodociane osobniki zaczynają osiadać na dnie i przyjmować bentosowy tryb życia.
Brosma jest gatunkiem rozrodczym o zapłodnieniu zewnętrznym, wykazującym brak opieki nad ikrą. Należy do grupy tzw. nonguarders, open water/substratum egg scatterers - oznacza to, że dorosłe osobniki po prostu uwalniają gamety do toni wodnej, nie strzegą ich, a ikra rozwija się swobodnie w oceanie.
Maksymalny odnotowany wiek brosmy wynosi około 20 lat, co, w połączeniu z późnym dojrzewaniem, sprawia że gatunek jest stosunkowo wrażliwy na przełowienie i zaburzenia w rekrutacji młodych roczników.
Brosma bywa ceniona nie tylko jako „whitefish”, ale również ze względu na walory smakowe i konsystencję mięsa - według opisów konsumenckich, mięso brosmy bywa porównywane do smaku owoców morza: jest delikatne, zwarte i aromatyczne - dzięki czemu brosma często określana jest jako „ryba o smaku homara”. W publikacjach kulinarnych podkreśla się, że filet z brosmy jest doskonały do smażenia, pieczenia lub duszenia - dobrze komponuje się z prostym przyprawieniem, co uwydatnia łagodny, nie „rybi” smak, a zamiast tego przypomina dania z owoców morza. W kuchni domowej brosma bywa również wykorzystywana w formie steków, pieczeni, a także jako składnik zup i gulaszy rybnych - jej mięso nie ma silnego zapachu ani smaku tak charakterystycznego dla wielu ryb głębinowych. Z wątroby brosmy pozyskuje się tran, zawierający znaczne ilości witamin A i D.
Ponieważ brosma nie jest gatunkiem masowo eksploatowanym ani globalnie rozpowszechnionym, jej sprzedaż i dystrybucja mają często charakter niszowy - w miejscach, gdzie trafia na rynek, sprzedawana jest najczęściej świeża lub schłodzona, w postaci tuszy i filetów, lub słonych, suszonych kawałków (zwłaszcza w krajach skandynawskich) - rzadziej jako mrożonki czy przetwory. W krajach północno-atlantyckich, a także w częściach Europy, gdzie dociera import ryb, brosma bywa sprzedawana jako alternatywa dla droższych ryb czy owoców morza, co czyni ją atrakcyjną pod względem relacji ceny do jakości: oferując smak podobny do owoców morza, często w cenie zbliżonej do typowych „białych ryb”.
Podsumowując - brosma, choć nie jest rybą z najwyższej półki pod względem popularności ani masowej dostępności, ma swoje miejsce w gastronomii i na rynkach rybnych: jej delikatne, zwarte i smaczne mięso czyni ją interesującą alternatywą dla konsumentów poszukujących ryby o walorach smakowych przypominających owoce morza, a jednocześnie stosunkowo łatwej w przygotowaniu - co może zwiększać jej atrakcyjność tam, gdzie jest dostępna.
Brosma nie jest obecnie uznawana za gatunek oficjalnie zagrożony, jednak mimo braku formalnego statusu ochronnego pozostaje wrażliwa na presję rybacką z powodu późnego dojrzewania płciowego, powolnego tempa wzrostu populacji oraz silnego związania z głębokimi, skalistymi siedliskami. Najpoważniejsze zagrożenia wynikają z intensywnych połowów dennych oraz wysokiego poziomu przypadkowego przyłowu (bycatch) w rybołówstwie skierowanym na inne gatunki (przede wszystkim skorupiaki - homary, kraby i krewetki), co znacząco zwiększa śmiertelność osobników niedojrzałych i tarłowych. Z tego względu w literaturze naukowej podkreśla się konieczność stosowania ścisłego zarządzania zasobami, w tym limitów połowowych, ochrony kluczowych tarlisk - zwłaszcza w rejonie między Szkocją a Islandią - oraz ograniczeń trałowania dennego i monitoringu struktur populacji. Choć obecnie gatunek nie jest formalnie klasyfikowany jako zagrożony, dalsze ignorowanie presji połowowej i problemu przyłowu może prowadzić do lokalnych spadków liczebności i długofalowego osłabienia populacji, co zagraża stabilności ekosystemów, w których brosma pełni istotną rolę drapieżnika dennego.
Aktualnie oficjalną nazwą łacińską brosmy jest Brosme brosme, nadana w 1772 roku przez Petera Ascaniusa – norweskiego przyrodnika, zoologa i mineraloga, ucznia Linneusza. Niemniej jednak gatunek ten posiada więcej wcześniejszych i późniejszych nazw łacińskich, które obecnie uważane są za (nieużywane) synonimy - poniżej lista tych wszystkich synonimów:
Poniżej znajdziesz nazwy gatunku ryby Brosma w innych językach: